Dersler ve Temeller; web örnekleri PORT ortam değişkenini okur

- dersler/: 29 kısa ders (açıklama, çalıştırılabilir örnek, alıştırma). Her örneğin
  ve alıştırma çözümünün çıktısı Online IDE'nin hazırlık adımında gerçekten koşulup
  dosyadakiyle karşılaştırılır; biçim dersler/BICIM.md.
- temeller/: tek konulu 12 başlangıç programı.
- web/anket, web/kisalt, web/pano: port PORT ortam değişkeninden okunur (Online IDE
  önizlemesi 8080 verir), yoksa eski sabit port.
- README: öğrenme bölümü, Online IDE bağlantısı.

dersler/05-veri-turleri.md

@@ -0,0 +1,111 @@
+---
+baslik: Veri türleri
+bolum: Temeller
+ozet: sayi, ondalik, metin, mantik ve tür belirtmek
+---
+
+Her değerin bir türü vardır. Tür, o değerle neler yapabileceğini belirler: sayılar toplanır, metinler birleştirilir, mantık değerleriyle karar verilir.
+
+## Dört temel tür
+
+| Tür | Ne tutar | Örnek |
+|---|---|---|
+| `sayi` | tam sayı | `42`, `-7`, `85_000_000` |
+| `ondalik` | küsuratlı sayı | `3.14`, `-0.5`, `1.0` |
+| `metin` | yazı | `"Kars"`, `""` |
+| `mantik` | doğru ya da yanlış | `dogru`, `yanlis` |
+
+```kbl
+il = "Kars"          # metin
+rakim = 1768         # sayi
+sicaklik = -4.5      # ondalik
+kar_yagiyor = dogru  # mantik
+yazdir(il, rakim, sicaklik, kar_yagiyor)
+```
+```cikti
+Kars 1768 -4.5 doğru
+```
+
+Mantık değerleri kodda `dogru`/`yanlis` diye yazılır ama ekranda Türkçe harflerle `doğru`/`yanlış` görünür.
+
+## sayi ve ondalik farklı türlerdir
+
+Ondalık sayılarda virgül değil **nokta** kullanılır. `3` bir `sayi`, `3.0` ise bir `ondalik`tır.
+
+```kbl
+a = 3
+b = 3.0
+yazdir(a)
+yazdir(b)
+```
+```cikti
+3
+3.0
+```
+
+Uzun sayılarda basamakları `_` ile ayırabilirsin; değer değişmez, okumak kolaylaşır.
+
+```kbl
+nufus = 85_000_000
+yazdir(nufus)
+```
+```cikti
+85000000
+```
+
+## Metinler
+
+Metin, tırnak içindeki yazıdır. Çift ya da tek tırnak kullanabilirsin. Hiç karakter içermeyen `""` boş metindir.
+
+```kbl
+selam = "Merhaba"
+isim = 'Zeynep'
+yazdir(selam + " " + isim)
+```
+```cikti
+Merhaba Zeynep
+```
+
+> **Dikkat:** `"42"` bir sayı değil, iki karakterlik bir metindir. `"42" + 1` derlenmez. Metinle sayı arasında geçişi *Tür dönüşümleri* dersinde göreceksin.
+
+## Türü açıkça yazmak
+
+Türü yazmak zorunlu değil ama istersen `ad: tur = değer` biçiminde yazabilirsin. Derleyici o zaman değerin o türde olduğunu denetler.
+
+```kbl
+fiyat: ondalik = 49.90
+stok: sayi = 12
+urun: metin = "Defter"
+yazdir(urun, stok, fiyat)
+```
+```cikti
+Defter 12 49.9
+```
+
+`49.90` ekranda `49.9` olarak görünür; sondaki sıfır sayının değerini değiştirmez. Biçimini kendin belirlemeyi *Biçimlendirme* dersinde öğreneceksin.
+
+## Türler karşılaştırılabilir mi?
+
+Farklı türden iki değeri karşılaştırmak anlamsızdır ve derleyici buna izin vermez:
+
+```kbl goster
+yazdir("5" == 5)   # hata: 'metin' ile 'sayi' karşılaştırılamaz
+```
+
+Bu bir kolaylıktır: yanlışlıkla metni sayıyla karşılaştırdığın bir hatayı program çalışmadan yakalarsın.
+
+## Alıştırma
+
+```alistirma
+Bir kitap için dört değişken oluştur: `ad` (metin, "Çalıkuşu"), `sayfa` (sayi, 544), `puan` (ondalik, 4.8), `okundu` (mantik, dogru). Dördünü tek bir `yazdir` ile sırayla yazdır.
+%%%
+# buraya yaz
+%%%
+ad = "Çalıkuşu"
+sayfa = 544
+puan = 4.8
+okundu = dogru
+yazdir(ad, sayfa, puan, okundu)
+%%%
+Çalıkuşu 544 4.8 doğru
+```