Dersler ve Temeller; web örnekleri PORT ortam değişkenini okur

- dersler/: 29 kısa ders (açıklama, çalıştırılabilir örnek, alıştırma). Her örneğin ve alıştırma çözümünün çıktısı Online IDE'nin hazırlık adımında gerçekten koşulup dosyadakiyle karşılaştırılır; biçim dersler/BICIM.md. - temeller/: tek konulu 12 başlangıç programı. - web/anket, web/kisalt, web/pano: port PORT ortam değişkeninden okunur (Online IDE önizlemesi 8080 verir), yoksa eski sabit port. - README: öğrenme bölümü, Online IDE bağlantısı.
2026-10-17 22:07:47 +03:00
parent c5468f5d0a
commit 494781e84f
47 changed files with 5942 additions and 4 deletions
@@ -0,0 +1,176 @@
+---
+baslik: Sözlükler
+bolum: Veri yapıları
+ozet: Anahtar-değer çiftleri, ekleme, sorgulama, gezme ve sayım
+---
+
+Listede bir öğeye sıra numarasıyla ulaşırsın. Ama "Ankara'nın plakası kaç?" sorusunda sıra numarası işe yaramaz. Sözlük, her değeri bir **anahtarla** eşleştirir: `plaka["Ankara"]` gibi.
+
+## Sözlük oluşturmak
+
+Süslü parantez içine `anahtar: değer` çiftlerini virgülle ayırarak yazarsın.
+
+```kbl
+plaka = {"İstanbul": 34, "Ankara": 6, "İzmir": 35}
+yazdir(plaka["Ankara"])
+yazdir(plaka.uzunluk())
+```
+```cikti
+6
+3
+```
+
+## Ekleme ve güncelleme
+
+Olmayan bir anahtara değer atamak yeni çift ekler; var olan bir anahtara atamak değeri değiştirir.
+
+```kbl
+stok = {"elma": 40, "armut": 25}
+stok["kiraz"] = 12
+stok["elma"] = stok["elma"] - 5
+yazdir(stok["elma"])
+yazdir(stok["kiraz"])
+```
+```cikti
+35
+12
+```
+
+## Anahtar var mı?
+
+Sözlükte olmayan bir anahtarı okumak programı hatayla durdurur. Emin değilsen önce `var_mi()` ile sor.
+
+```kbl
+plaka = {"İstanbul": 34, "Ankara": 6}
+dongu sehir icinde ["Ankara", "Konya"]:
+    eger plaka.var_mi(sehir):
+        yazdir(f"{sehir}: {plaka[sehir]}")
+    degilse:
+        yazdir(f"{sehir}: kayıtlı değil")
+```
+```cikti
+Ankara: 6
+Konya: kayıtlı değil
+```
+
+## Silmek
+
+Sözlükte `sil()` **anahtara** göre siler (listede konuma göre silerdi).
+
+```kbl
+stok = {"elma": 40, "armut": 25, "kiraz": 12}
+stok.sil("armut")
+yazdir(stok.uzunluk())
+yazdir(stok.var_mi("armut"))
+```
+```cikti
+2
+yanlış
+```
+
+## Sözlükte gezmek
+
+`anahtarlar()` bütün anahtarları bir liste olarak verir. Her anahtar için değeri `sozluk[anahtar]` ile okursun.
+
+```kbl
+fiyat = {"ekmek": 12.5, "süt": 34.9, "peynir": 149.0}
+anahtarlar = fiyat.anahtarlar()
+anahtarlar.sirala()
+dongu urun icinde anahtarlar:
+    yazdir(f"{urun:<8}{fiyat[urun]:>8.2f} TL")
+```
+```cikti
+ekmek      12.50 TL
+peynir    149.00 TL
+süt        34.90 TL
+```
+
+> **Dikkat:** `anahtarlar()` listesi ekleme sırasında gelmez. Belli bir sırada gezmek istiyorsan yukarıdaki gibi önce `sirala()` ile sırala.
+
+## Sayım: en sık kullanılan sözlük işi
+
+Bir metinde hangi kelimenin kaç kez geçtiğini sayalım. Her kelime için: daha önce gördüysek sayısını artırırız, görmediysek 1 ile başlatırız.
+
+```kbl
+cumle = "bir elma bir armut iki elma bir kiraz"
+sayim = {}
+dongu kelime icinde cumle.bol(" "):
+    eger sayim.var_mi(kelime):
+        sayim[kelime] = sayim[kelime] + 1
+    degilse:
+        sayim[kelime] = 1
+kelimeler = sayim.anahtarlar()
+kelimeler.sirala()
+dongu k icinde kelimeler:
+    yazdir(f"{k}: {sayim[k]}")
+```
+```cikti
+armut: 1
+bir: 3
+elma: 2
+iki: 1
+kiraz: 1
+```
+
+## Değerleri toplamak
+
+Bir sözlükteki sayıların toplamını anahtarlar üzerinden dönerek bulursun.
+
+```kbl
+notlar = {"Ayşe": 88, "Mehmet": 64, "Elif": 92}
+toplam = 0
+dongu ad icinde notlar.anahtarlar():
+    toplam += notlar[ad]
+yazdir(f"Ortalama: {toplam / notlar.uzunluk():.1f}")
+```
+```cikti
+Ortalama: 81.3
+```
+
+> **İpucu:** Bir sözlüğün bütün değerleri aynı türde olsun: hepsi sayı ya da hepsi metin. Öğrencinin adını, notunu ve şehrini birlikte tutmak istiyorsan *Yapılar* dersindeki `yapi` daha uygun bir araçtır.
+
+## Alıştırma
+
+```alistirma
+`telefon` sözlüğüne `"Can": "0532 111 22 33"` kaydını ekle. Sonra `"Can"` ve `"Deniz"` için ya numarayı ya da `Deniz: bulunamadı` yazdır.
+%%%
+telefon = {"Ayşe": "0555 123 45 67"}
+# buraya yaz
+%%%
+telefon = {"Ayşe": "0555 123 45 67"}
+telefon["Can"] = "0532 111 22 33"
+dongu ad icinde ["Can", "Deniz"]:
+    eger telefon.var_mi(ad):
+        yazdir(f"{ad}: {telefon[ad]}")
+    degilse:
+        yazdir(f"{ad}: bulunamadı")
+%%%
+Can: 0532 111 22 33
+Deniz: bulunamadı
+```
+
+```alistirma
+`metin_` içindeki her harfin kaç kez geçtiğini say (boşlukları atla). Harfleri sıralayıp `a 3` biçiminde, her biri ayrı satırda yazdır.
+%%%
+metin_ = "kar kara"
+sayim = {}
+# buraya yaz
+%%%
+metin_ = "kar kara"
+sayim = {}
+dongu h icinde metin_:
+    eger h == " ":
+        devam
+    eger sayim.var_mi(h):
+        sayim[h] = sayim[h] + 1
+    degilse:
+        sayim[h] = 1
+harfler = sayim.anahtarlar()
+harfler.sirala()
+dongu h icinde harfler:
+    yazdir(f"{h} {sayim[h]}")
+%%%
+a 3
+k 2
+r 2
+```