Dersler ve Temeller; web örnekleri PORT ortam değişkenini okur

- dersler/: 29 kısa ders (açıklama, çalıştırılabilir örnek, alıştırma). Her örneğin ve alıştırma çözümünün çıktısı Online IDE'nin hazırlık adımında gerçekten koşulup dosyadakiyle karşılaştırılır; biçim dersler/BICIM.md. - temeller/: tek konulu 12 başlangıç programı. - web/anket, web/kisalt, web/pano: port PORT ortam değişkeninden okunur (Online IDE önizlemesi 8080 verir), yoksa eski sabit port. - README: öğrenme bölümü, Online IDE bağlantısı.
2026-10-17 22:07:47 +03:00
parent c5468f5d0a
commit 494781e84f
47 changed files with 5942 additions and 4 deletions
@@ -0,0 +1,200 @@
+---
+baslik: Parametreler ve dönüş değeri
+bolum: Fonksiyonlar
+ozet: Tür belirtmek, varsayılan değer, adlı argüman, birden çok değer döndürmek
+---
+
+Fonksiyonlar büyüdükçe "bu parametreye ne vermeliyim?" sorusu önem kazanır. Türleri yazmak, varsayılan değer vermek ve adlı argüman kullanmak fonksiyonunu hem güvenli hem rahat kullanılır yapar.
+
+## Türleri yazmak
+
+Parametrenin türünü `ad: tur`, dönüş türünü `-> tur` ile yazarsın. Zorunlu değil ama yazarsan derleyici denetler.
+
+```kbl
+fonksiyon dikdortgen_alani(en: sayi, boy: sayi) -> sayi:
+    don en * boy
+
+fonksiyon ortalama(a: ondalik, b: ondalik) -> ondalik:
+    don (a + b) / 2.0
+
+yazdir(dikdortgen_alani(3, 4))
+yazdir(ortalama(72.0, 85.0))
+```
+```cikti
+12
+78.5
+```
+
+Yanlış türde değer verirsen program çalışmadan uyarılırsın:
+
+```kbl goster
+fonksiyon kare(x: sayi) -> sayi:
+    don x * x
+
+yazdir(kare("üç"))   # hata: 'x' parametresi 'sayi' bekler, 'metin' verildi
+```
+
+## Varsayılan değer
+
+Bir parametreye `= değer` ile varsayılan verirsen, çağıran o değeri yazmadığında varsayılan kullanılır. Varsayılanlı parametreler en sona yazılır.
+
+```kbl
+fonksiyon kdvli_fiyat(fiyat: ondalik, oran: sayi = 20) -> ondalik:
+    don fiyat * (1.0 + ondalik(oran) / 100.0)
+
+yazdir(f"{kdvli_fiyat(100.0):.2f}")
+yazdir(f"{kdvli_fiyat(100.0, 10):.2f}")
+```
+```cikti
+120.00
+110.00
+```
+
+## Adlı argüman
+
+Çağırırken parametrenin adını yazarsan kod daha okunur olur, sıra karışmaz.
+
+```kbl
+fonksiyon selamla(ad: metin, unvan: metin = "") -> metin:
+    eger unvan.bos_mu():
+        don f"Merhaba {ad}"
+    don f"Merhaba {unvan} {ad}"
+
+yazdir(selamla("Ayşe"))
+yazdir(selamla("Kaya", "Dr."))
+yazdir(selamla(ad="Can", unvan="Av."))
+```
+```cikti
+Merhaba Ayşe
+Merhaba Dr. Kaya
+Merhaba Av. Can
+```
+
+## Mantık döndüren fonksiyon
+
+Adı `_mi` ile biten, `dogru`/`yanlis` döndüren fonksiyonlar `eger` içinde çok doğal okunur.
+
+```kbl
+fonksiyon asal_mi(n: sayi) -> mantik:
+    eger n < 2:
+        don yanlis
+    bolen = 2
+    iken bolen * bolen <= n:
+        eger n % bolen == 0:
+            don yanlis
+        bolen += 1
+    don dogru
+
+dongu aday icinde [2, 9, 17, 21]:
+    eger asal_mi(aday):
+        yazdir(f"{aday} asaldır")
+    degilse:
+        yazdir(f"{aday} asal değildir")
+```
+```cikti
+2 asaldır
+9 asal değildir
+17 asaldır
+21 asal değildir
+```
+
+## Liste döndürmek
+
+Fonksiyon bir liste de döndürebilir.
+
+```kbl
+fonksiyon bolenler(n: sayi) -> liste<sayi>:
+    bulunan = []
+    dongu i icinde 1..n:
+        eger n % i == 0:
+            bulunan.ekle(i)
+    don bulunan
+
+yazdir(bolenler(36))
+```
+```cikti
+[1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18, 36]
+```
+
+## Birden çok değer döndürmek
+
+`don a, b` iki değer döndürür; çağıran taraf `x, y = ...` ile ikisini birden alır.
+
+```kbl
+fonksiyon bol_ve_kalan(a: sayi, b: sayi):
+    don a // b, a % b
+
+bolum, kalan = bol_ve_kalan(17, 5)
+yazdir(f"17 = 5 x {bolum} + {kalan}")
+```
+```cikti
+17 = 5 x 3 + 2
+```
+
+## Fonksiyona verilen liste kopyalanır
+
+Fonksiyona bir liste verdiğinde fonksiyon onun **kopyasıyla** çalışır. İçeride yapılan değişiklik dışarıdaki listeyi etkilemez. Değişikliği görmek istiyorsan sonucu döndürüp yeniden atarsın.
+
+```kbl
+fonksiyon sifir_ekle(l: liste<sayi>) -> liste<sayi>:
+    l.ekle(0)
+    don l
+
+sayilar = [5, 6]
+yeni = sifir_ekle(sayilar)
+yazdir(sayilar)
+yazdir(yeni)
+sayilar = sifir_ekle(sayilar)
+yazdir(sayilar)
+```
+```cikti
+[5, 6]
+[5, 6, 0]
+[5, 6, 0]
+```
+
+> **Dikkat:** Bir fonksiyonun bütün `don` dalları aynı türü döndürmeli. Bir dalda `don 0`, başka dalda `don toplam / adet` (ondalık) yazarsan derleme hatası alırsın; o dalda `don 0.0` yaz.
+
+## Alıştırma
+
+```alistirma
+`indirimli(fiyat: ondalik, yuzde: sayi = 10) -> ondalik` fonksiyonunu yaz: fiyattan yüzde kadar indirim düşsün. `indirimli(200.0)` ve `indirimli(200.0, 25)` sonuçlarını 2 basamakla yazdır.
+%%%
+# buraya yaz
+
+yazdir(f"{indirimli(200.0):.2f}")
+yazdir(f"{indirimli(200.0, 25):.2f}")
+%%%
+fonksiyon indirimli(fiyat: ondalik, yuzde: sayi = 10) -> ondalik:
+    don fiyat - fiyat * ondalik(yuzde) / 100.0
+
+yazdir(f"{indirimli(200.0):.2f}")
+yazdir(f"{indirimli(200.0, 25):.2f}")
+%%%
+180.00
+150.00
+```
+
+```alistirma
+`en_kucuk_en_buyuk(l: liste<sayi>)` fonksiyonu listedeki en küçük ve en büyük değeri birlikte döndürsün. Sonucu iki değişkene alıp `3 - 41` biçiminde yazdır.
+%%%
+# buraya yaz
+
+kucuk, buyuk = en_kucuk_en_buyuk([17, 3, 41, 8])
+yazdir(f"{kucuk} - {buyuk}")
+%%%
+fonksiyon en_kucuk_en_buyuk(l: liste<sayi>):
+    enk = l[0]
+    enb = l[0]
+    dongu x icinde l:
+        eger x < enk:
+            enk = x
+        eger x > enb:
+            enb = x
+    don enk, enb
+
+kucuk, buyuk = en_kucuk_en_buyuk([17, 3, 41, 8])
+yazdir(f"{kucuk} - {buyuk}")
+%%%
+3 - 41
+```