Dersler ve Temeller; web örnekleri PORT ortam değişkenini okur

- dersler/: 29 kısa ders (açıklama, çalıştırılabilir örnek, alıştırma). Her örneğin ve alıştırma çözümünün çıktısı Online IDE'nin hazırlık adımında gerçekten koşulup dosyadakiyle karşılaştırılır; biçim dersler/BICIM.md. - temeller/: tek konulu 12 başlangıç programı. - web/anket, web/kisalt, web/pano: port PORT ortam değişkeninden okunur (Online IDE önizlemesi 8080 verir), yoksa eski sabit port. - README: öğrenme bölümü, Online IDE bağlantısı.
2026-10-17 22:07:47 +03:00
parent c5468f5d0a
commit 494781e84f
47 changed files with 5942 additions and 4 deletions
@@ -0,0 +1,231 @@
+---
+baslik: Sınıflar ve metotlar
+bolum: Kendi türlerin
+ozet: sinif, kurucu (kur), self ile metotlar ve kalıtım
+---
+
+Yapı veriyi bir arada tutar. Bir banka hesabı ise yalnız veri değildir: para yatırılır, çekilir, yetersiz bakiyede işlem reddedilir. Davranışı olan nesneler için `sinif` kullanırsın.
+
+## Sınıf, kurucu ve self
+
+`sinif` tanımı yapıya benzer. Farkları:
+
+- `fonksiyon kur(self, ...)` bir **kurucudur**: nesne oluşturulurken çalışır.
+- Metotların ilk parametresi `self`'tir: "bu nesnenin kendisi" demektir. Alanlara `self.alan` ile ulaşırsın.
+
+```kbl
+sinif Hesap:
+    sahip = ""
+    bakiye = 0.0
+
+    fonksiyon kur(self, kisi: metin, ilk: ondalik):
+        self.sahip = kisi
+        self.bakiye = ilk
+
+    fonksiyon yatir(self, miktar: ondalik):
+        self.bakiye += miktar
+
+    fonksiyon ozet(self) -> metin:
+        don f"{self.sahip}: {self.bakiye:.2f} TL"
+
+h = Hesap("Ayşe", 100.0)
+h.yatir(50.0)
+yazdir(h.ozet())
+```
+```cikti
+Ayşe: 150.00 TL
+```
+
+`Hesap("Ayşe", 100.0)` yazınca `kur(self, "Ayşe", 100.0)` çağrılır.
+
+## Metot nesneyi kalıcı olarak değiştirir
+
+Metot kendi nesnesinin alanlarını değiştirdiğinde değişiklik kalıcıdır. Bir metot ayrıca değer de döndürebilir.
+
+```kbl
+sinif Hesap:
+    bakiye = 0.0
+
+    fonksiyon kur(self, ilk: ondalik):
+        self.bakiye = ilk
+
+    fonksiyon cek(self, miktar: ondalik) -> mantik:
+        eger miktar > self.bakiye:
+            don yanlis
+        self.bakiye -= miktar
+        don dogru
+
+h = Hesap(100.0)
+yazdir(h.cek(30.0))
+yazdir(h.cek(500.0))
+yazdir(h.bakiye)
+```
+```cikti
+doğru
+yanlış
+70.0
+```
+
+## Her nesnenin kendi alanları vardır
+
+Aynı sınıftan oluşturulan nesneler birbirinden bağımsızdır.
+
+```kbl
+sinif Sayac:
+    adet = 0
+
+    fonksiyon kur(self, baslangic: sayi):
+        self.adet = baslangic
+
+    fonksiyon artir(self):
+        self.adet += 1
+
+a = Sayac(0)
+b = Sayac(10)
+a.artir()
+a.artir()
+b.artir()
+yazdir(f"a: {a.adet}, b: {b.adet}")
+```
+```cikti
+a: 2, b: 11
+```
+
+## Metot başka bir nesne alabilir
+
+```kbl
+yapi Kitap:
+    ad = ""
+    sayfa = 0
+
+sinif Okuyucu:
+    ad = ""
+    okunan_sayfa = 0
+    kitap_sayisi = 0
+
+    fonksiyon kur(self, isim: metin):
+        self.ad = isim
+
+    fonksiyon bitirdi(self, k: Kitap):
+        self.okunan_sayfa += k.sayfa
+        self.kitap_sayisi += 1
+
+    fonksiyon rapor(self) -> metin:
+        don f"{self.ad}: {self.kitap_sayisi} kitap, {self.okunan_sayfa} sayfa"
+
+elif = Okuyucu("Elif")
+elif.bitirdi(Kitap("Çalıkuşu", 544))
+elif.bitirdi(Kitap("Kuyucaklı Yusuf", 232))
+yazdir(elif.rapor())
+```
+```cikti
+Elif: 2 kitap, 776 sayfa
+```
+
+> **Dikkat:** Kurucunun adı mutlaka `kur`, ilk parametresi `self` olmalıdır. Parametre adını alanla aynı seçmek yerine farklı bir ad ver (`self.ad = isim`); kod daha kolay okunur.
+
+## Kalıtım
+
+Bir sınıf başka bir sınıfın alanlarını ve metotlarını devralabilir. Taban sınıfın adı parantez içinde yazılır. Türev sınıf bir metodu yeniden tanımlarsa (geçersiz kılma) kendi sürümü kullanılır.
+
+```kbl
+sinif Hayvan:
+    ad = ""
+
+    fonksiyon kur(self, isim: metin):
+        self.ad = isim
+
+    fonksiyon ses(self) -> metin:
+        don "..."
+
+    fonksiyon tanit(self) -> metin:
+        don f"Ben {self.ad}."
+
+sinif Kedi(Hayvan):
+    fonksiyon ses(self) -> metin:
+        don "Miyav!"
+
+k = Kedi("Tekir")
+yazdir(k.tanit())
+yazdir(k.ses())
+```
+```cikti
+Ben Tekir.
+Miyav!
+```
+
+`Kedi`'nin kendi `kur`'u yok; `Hayvan`'ınkini devraldı. `tanit` de devralındı, `ses` ise yeniden tanımlandı.
+
+> **İpucu:** Kalıtımda türev sınıfın kendi alanları ve kurucusu varsa, kurucusunun ilk satırında `ust.kur(...)` ile taban sınıfı kurar. Başlangıçta kalıtıma çok yaslanma; çoğu iş için yapılar ve basit sınıflar yeter.
+
+## Alıştırma
+
+```alistirma
+`Termometre` sınıfı yaz: `olcumler` alanı (boş sayı listesi, `liste<sayi> = []`), `ekle(self, d: sayi)` metodu ve ortalamayı döndüren `ortalama(self) -> ondalik` metodu olsun. Verilen ölçümlerle ortalamayı 1 basamakla yazdır.
+%%%
+# buraya yaz
+
+t = Termometre()
+t.ekle(18)
+t.ekle(24)
+t.ekle(27)
+yazdir(f"{t.ortalama():.1f}")
+%%%
+sinif Termometre:
+    olcumler: liste<sayi> = []
+
+    fonksiyon ekle(self, d: sayi):
+        self.olcumler.ekle(d)
+
+    fonksiyon ortalama(self) -> ondalik:
+        toplam = 0
+        dongu o icinde self.olcumler:
+            toplam += o
+        don toplam / self.olcumler.uzunluk()
+
+t = Termometre()
+t.ekle(18)
+t.ekle(24)
+t.ekle(27)
+yazdir(f"{t.ortalama():.1f}")
+%%%
+23.0
+```
+
+```alistirma
+Verilen `Hesap` sınıfına `cek(self, miktar: sayi) -> mantik` metodunu ekle: bakiye yetmezse `yanlis` döndürsün ve bakiyeye dokunmasın. Programın çıktısı aşağıdaki gibi olmalı.
+%%%
+sinif Hesap:
+    bakiye = 0
+
+    fonksiyon kur(self, ilk: sayi):
+        self.bakiye = ilk
+
+    # buraya yaz
+
+h = Hesap(200)
+yazdir(h.cek(150))
+yazdir(h.cek(100))
+yazdir(h.bakiye)
+%%%
+sinif Hesap:
+    bakiye = 0
+
+    fonksiyon kur(self, ilk: sayi):
+        self.bakiye = ilk
+
+    fonksiyon cek(self, miktar: sayi) -> mantik:
+        eger miktar > self.bakiye:
+            don yanlis
+        self.bakiye -= miktar
+        don dogru
+
+h = Hesap(200)
+yazdir(h.cek(150))
+yazdir(h.cek(100))
+yazdir(h.bakiye)
+%%%
+doğru
+yanlış
+50
+```