Dersler ve Temeller; web örnekleri PORT ortam değişkenini okur

- dersler/: 29 kısa ders (açıklama, çalıştırılabilir örnek, alıştırma). Her örneğin ve alıştırma çözümünün çıktısı Online IDE'nin hazırlık adımında gerçekten koşulup dosyadakiyle karşılaştırılır; biçim dersler/BICIM.md. - temeller/: tek konulu 12 başlangıç programı. - web/anket, web/kisalt, web/pano: port PORT ortam değişkeninden okunur (Online IDE önizlemesi 8080 verir), yoksa eski sabit port. - README: öğrenme bölümü, Online IDE bağlantısı.
2026-10-17 22:07:47 +03:00
parent c5468f5d0a
commit 494781e84f
47 changed files with 5942 additions and 4 deletions
@@ -0,0 +1,157 @@
+---
+baslik: Hata yakalama: dene ve yakala
+bolum: Hatalar ve dosyalar
+ozet: firlat, dene, yakala ve sonunda ile beklenmeyen durumlar
+---
+
+`sonuc` beklenebilir hatalar içindir. Bazı durumlarda ise program o noktada devam edemez: stokta olmayan bir ürün satılmaya çalışılır, listede olmayan bir sıra istenir. Böyle durumlarda hata **fırlatılır**; onu yakalayan bir `dene` bloğu yoksa program durur.
+
+## dene ve yakala
+
+`dene` bloğunda bir hata fırlatılırsa blok orada kesilir ve `yakala` bloğu çalışır. `yakala h:` hata mesajını `h` adıyla verir.
+
+```kbl
+dene:
+    yazdir("İşlem başlıyor")
+    firlat "bağlantı kurulamadı"
+    yazdir("Bu satır çalışmaz")
+yakala h:
+    yazdir("Yakalandı: " + h)
+yazdir("Program devam ediyor")
+```
+```cikti
+İşlem başlıyor
+Yakalandı: bağlantı kurulamadı
+Program devam ediyor
+```
+
+Hata olmazsa `yakala` bloğu hiç çalışmaz.
+
+## Fonksiyondan hata fırlatmak
+
+`firlat hata("mesaj")` fonksiyonu orada bitirir; hata, onu yakalayan ilk `dene` bloğuna kadar çıkar.
+
+```kbl
+fonksiyon stoktan_dus(stok: sayi, adet: sayi) -> sayi:
+    eger adet <= 0:
+        firlat hata(f"geçersiz adet: {adet}")
+    eger adet > stok:
+        firlat hata(f"stokta {stok} ürün var, {adet} istendi")
+    don stok - adet
+
+kalan = 10
+dongu istek icinde [3, 4, 0, 5]:
+    dene:
+        kalan = stoktan_dus(kalan, istek)
+        yazdir(f"{istek} adet satıldı, {kalan} kaldı")
+    yakala h:
+        yazdir(f"Satış yapılamadı: {h}")
+```
+```cikti
+3 adet satıldı, 7 kaldı
+4 adet satıldı, 3 kaldı
+Satış yapılamadı: geçersiz adet: 0
+Satış yapılamadı: stokta 3 ürün var, 5 istendi
+```
+
+## Dilin kendi fırlattığı hatalar
+
+Sıfıra bölme, listede olmayan bir sıra, sözlükte olmayan bir anahtar... Bunlar da fırlatılan hatalardır. Yakalanırlarsa program devam eder.
+
+```kbl
+sehirler = ["Rize", "Artvin"]
+dene:
+    yazdir(sehirler[5])
+yakala:
+    yazdir("Listede 5. sırada şehir yok.")
+
+bolen = 0
+dene:
+    yazdir(100 // bolen)
+yakala:
+    yazdir("Sıfıra bölme yakalandı.")
+```
+```cikti
+Listede 5. sırada şehir yok.
+Sıfıra bölme yakalandı.
+```
+
+`yakala`'dan sonra ad yazmazsan hata mesajı kullanılmaz, yalnız yakalanır.
+
+> **Dikkat:** Yakalanmayan bir hata programı o satırda durdurur ve altındaki hiçbir şey çalışmaz. Ama her şeyi `dene` içine sarmak da hatayı gizler. Beklenen durumlar (geçersiz girdi gibi) için `sonuc`, gerçekten olağandışı durumlar için `firlat` kullan.
+
+## sonunda: her durumda çalışan blok
+
+`sonunda:` bloğu, hata olsa da olmasa da en son çalışır. Temizlik işleri (dosyayı kapatmak, "işlem bitti" demek) için kullanılır.
+
+```kbl
+dongu bolen icinde [5, 0]:
+    dene:
+        yazdir(f"100 / {bolen} = {100 // bolen}")
+    yakala:
+        yazdir("bölme yapılamadı")
+    sonunda:
+        yazdir("--- işlem tamam")
+```
+```cikti
+100 / 5 = 20
+--- işlem tamam
+bölme yapılamadı
+--- işlem tamam
+```
+
+## Hangi yolu seçmeli?
+
+| Durum | Yol |
+|---|---|
+| Kullanıcı yanlış değer girdi, kayıt bulunamadı | `sonuc` / `belki` döndür |
+| Programın o noktada devam etmesi anlamsız | `firlat` |
+| Bir hatayı yakalayıp programı sürdürmek | `dene` / `yakala` |
+
+## Alıştırma
+
+```alistirma
+`yas_kontrol(yas: sayi) -> sayi` fonksiyonu yaş 0'dan küçükse `"yaş negatif olamaz"` hatası fırlatsın, değilse yaşı döndürsün. Verilen her yaş için `dene/yakala` ile ya `Yaş: 25` ya da `Hata: yaş negatif olamaz` yazdır.
+%%%
+# buraya yaz
+
+dongu y icinde [25, -3]:
+    dene:
+        yazdir(f"Yaş: {yas_kontrol(y)}")
+    yakala h:
+        yazdir(f"Hata: {h}")
+%%%
+fonksiyon yas_kontrol(yas: sayi) -> sayi:
+    eger yas < 0:
+        firlat hata("yaş negatif olamaz")
+    don yas
+
+dongu y icinde [25, -3]:
+    dene:
+        yazdir(f"Yaş: {yas_kontrol(y)}")
+    yakala h:
+        yazdir(f"Hata: {h}")
+%%%
+Yaş: 25
+Hata: yaş negatif olamaz
+```
+
+```alistirma
+`fiyat` sözlüğünde olmayan bir ürünü okumak hata fırlatır. `sepet` listesindeki her ürün için `dene/yakala` ile fiyatı yazdır; bulunamayan ürün için `muz: fiyat yok` yaz.
+%%%
+fiyat = {"elma": 30, "armut": 45}
+sepet = ["elma", "muz", "armut"]
+# buraya yaz
+%%%
+fiyat = {"elma": 30, "armut": 45}
+sepet = ["elma", "muz", "armut"]
+dongu urun icinde sepet:
+    dene:
+        yazdir(f"{urun}: {fiyat[urun]} TL")
+    yakala:
+        yazdir(f"{urun}: fiyat yok")
+%%%
+elma: 30 TL
+muz: fiyat yok
+armut: 45 TL
+```